Aποχαιρετισμός στο καλοκαίρι

Σήμερα στην Αθήνα έκανε ζέστη. Το μεσημέρι μπορούσες να μπερδευτείς. Ήταν σαν αρχές Ιουνίου. Στη στάση του λεωφορείου μια γυναίκα κοντά στα 60 περίμενε το «διπλό» της Βάρκιζας. Ηλιοκαμμένη, με μια μεγάλη τσάντα για την παραλία. Από μέσα μου της είπα «μπράβο».

Το Σαββατοκύριακο έρχονται πάλι βροχές. Αύριο έχουμε 1η Οκτωβρίου. Το καταπληκτικό σπίτι της Αναβύσσου που σχεδίασε ο Νίκος Βαλσαμάκης θα μου θυμίζει πάντα πόσο ωραίο μπορεί να είναι το καλοκαίρι στην Αττική. Το καλοκαίρι του 2009 γίνεται κι αυτό ιστορία.

Η Αθήνα από ψηλά

Αφού πιάσαμε το θέμα των ψηλών κτιρίων να θυμηθούμε την τελευταία πρόταση για ουρανοξύστες στην Αθήνα. Ανήκει στον αρχιτέκτονα Μανώλη Αναστασάκη και αφορά σε ένα συγκρότημα δύο πύργων στην περιοχή του Ελαιώνα: δύο πύργοι 150 – 200 μέτρων που αναδύονται από το έδαφος ως φύλλα ελιάς, σαφή αναφορά στην περιοχή του αρχαίου Ελαιώνα, δυτικά της Ομόνοιας. Σημειώνει ο αρχιτέκτονας: «Oδηγούμαστε στη δημιουργία ενός σημαντικού ανοιχτού δημόσιου χώρου, ο οποίος αποτελεί λειτουργικό μέρος της πρότασης. Aντιμετωπίζουμε τα υψηλόκορμα στοιχεία της κατασκευής ως φυσικές αναδύσεις από το οικείο έδαφος. Eτσι το σχέδιο καλείται να δημιουργήσει έναν τόπο πυκνής αστικής ζωής σε άμεση, μάλιστα, συνδιαλλαγή με το φυσικό υπόστρωμα της πόλης, το φυσικό έδαφος». Ως προς τη σχεδιαστική αντίληψη, «αντιμετωπίσαμε το θέμα του ουρανοξύστη ως σύνθεση επιμέρους στοιχείων και όχι ως σχεδιασμό μιας μεγάλης μονολιθικής κτιριακής μονάδας. H πολλαπλότητα των στοιχείων απελευθερώνει δυνατότητες τόσο για τη δημιουργία ενός ανοιχτού δημόσιου χώρου όσο και για τη σύνδεσή τους με το φυσικό περιβάλλον. Aποκαλούμε αυτήν τη σύλληψη για τα ψηλά κτίρια «Multiscraper» για την ποικιλία των ενοτήτων και των λειτουργιών όσο και για την πολλαπλότητα των δυνατοτήτων που προσφέρει.

Oυρανοξύστες στην Αθήνα (μόνο στα όνειρα)

Σήμερα συνάντησα έναν από τους σημαντικότερους αρχιτέκτονες της μεταπολεμικής Ελλάδας. Για τις ανάγκες μιας συνέντευξης. Κάποια στιγμή η κουβέντα πήγε σε έναν από τους μεγάλους μου καϋμούς: στο νομοθετικό περιορισμό για τα ύψη των κτιρίων της Αθήνας μέχρι τα 27 μέτρα. Ένας περιορισμός που ουσιαστικά εξαιρεί την Αθήνα από την κοσμογονία των ψηλών κτιρίων. Τα κίνητρα είναι αγαθά: υπηρετούν την αισθητική και οπτική προστασία της Ακρόπολης από απρόσκλητους, αναιδείς, αμετροεπείς «ανταγωνιστές». Αλλά κανείς δεν μίλησε για ουρανοξύστες στην Πλάκα. Και είναι λίγο αστείο να επιμένουμε σε αναχρονιστικές απαγορεύσεις από τη στιγμή που φροντίσαμε να προσβάλλουμε με τον χυδαιότερο τρόπο τα αρχαία μας μνημεία επιτρέποντας στα πόδια της Ακρόπολης μια ατσούμπαλη θάλασσα από τσιμέντο. Τα ψηλά κτίρια παρουσιάζουν σειρά αισθητικών και λειτουργικών πλεονεκτημάτων που δεν μπορούμε να συνεχίζουμε να αγνοούμε.
Περίμενα από τον Έλληνα αρχιτέκτονα να επαναλάβει το γνωστό ποίημα. Αλλά τι ευχάριστη έκπληξη να συνηγορεί με τόσο ενθουσιασμό υπέρ των ψηλών κτιρίων, να οραματίζεται κατακόρυφες αναπτύξεις στη λεωφόρο και στη λεωφόρο Συγγρού! Έτσι, θυμήθηκα τη φωτογραφία του Γρηγόρη από το αθηναϊκό φόρουμ του skyscrapercity.com: η Αττική Οδός «φυτεμένη» με (φανταστικούς, δυστυχώς) ουρανοξύστες. Τι ομορφιά!

Kτίριο Δοξιάδη, νέα εποχή

Το κτίριο «Δοξιάδη» στην οδό Στρατιωτικού Συνδέσμου 24 είναι ένα από τα κρυφά εμβλήματα του Κολωνακίου. Στέγασε για δεκαετίες την «αυτοκρατορία» Δοξιάδη, ένα από τα πιο όμορφα κτίρια γραφείων της μεταπολεμικής Αθήνας. Το 2008 πουλήθηκε σε εταιρεία συμφερόντων του γνωστού επιχειρηματία Δάκη Ιωάννου. Οι πρώτες πληροφορίες ήθελαν το ιστορικό κτίριο να μετατρέπεται σε ξενοδοχειακή μονάδα, σενάριο που γρήγορα διαψεύστηκε. Τελικά προχωράει η λύση ενός καθαρά οικιστικού project : διαμερίσματα στις υπώρειες του Λυκαβηττού με θέα όλο το Λεκανοπέδιο και τη θάλασσα. Η μελέτη από το αρχιτεκτονικό γραφείο Τραβασάρου.

Οδός Σταδίου, δεκαετία του ’50

Μια από τις πιο αγαπημένες μου παλιές φωτογραφίες της Αθήνας. Έχεις την ψευδαίσθηση ότι βλέπεις μια πόλη με μεγάλο αστικό βάθος. Νομίζω ότι ο μεσοπόλεμος και οι δεκαετίες του ’50 και του ’60 ήταν οι καλύτερες της Αθήνας ever.

Μιλάμε, μάλλον, για τις αρχές της δεκαετίας του ’50. Το μόνο αναγνωρίσιμο σημείο αναφοράς το οποίο επιβιώνει μέχρι και σήμερα, δεξιά, ένα τμήμα του Εθνικού Τυπογραφείου.

Η αριστερή όχθη είναι δυστυχώς σχεδόν ολοκληρωτικά αποψιλωμένη, ενώ σχετικά καθαρά διακρίνεται δεξιά το μεγαλοπρεπές Μέγαρο Αθηνογένους (δεύτερο κτίριο μετά το Τυπογραφείο) που σήμερα έχει τα… χάλια του. Στο βάθος, ίσα που φαίνεται η Ομόνοια με το κατεδαφισμένο σήμερα Θέατρο Κοτοπούλη. Περισσότερο, όμως, και από τα κτίρια, ενδιαφέρον παρουσιάζει η καταπληκτική ατμόσφαιρα του δρόμου. Τα προσεγμένα ντυσίματα των Αθηναίων της εποχής μαρτυρούν μια ηλιόλουστη χειμωνιάτικη μέρα, το ρολόι δείχνει δέκα παρά είκοσι το πρωί και τα πολλά αναμμένα τσιγάρα μάς βοηθούν να καταλάβουμε ότι κάποτε το κάπνισμα ήταν πολύ της μόδας και εξαιρετικά σικ.

Αποχαιρετισμός στο Au revoir

Εκλεισε το «Au revoir». Εδώ και λίγες εβδομάδες ένα πωλητήριο στην είσοδό του δεν αφήνει πολλά περιθώρια παρεξηγήσεων. Το πιο ιστορικό μπαρ της οδού Πατησίων κι ένα από τα πιο αυθεντικά ποτάδικα ολόκληρης της Αθήνας κατεβάζει ρολά οριστικά ένα χρόνο μετά τα πεντηκοστά του γενέθλια.

Σχεδιασμένο από τον αρχιτέκτονα Αριστομένη Προβελέγγιο, το Au revoir συγκρατούσε μέχρι τέλους την μισοπεθαμένη πια ατμόσφαιρα μιας Αθήνας ανάλαφρης, απροσποίητης, αστικής, ανθρώπινης.

Eγραφε τον χειμώνα ο Στέφανος Ροζάνης στην «Καθημερινή» για την αγνώριστη οδό Πατησίων του 2009. «Αν τώρα η γειτονιά χάθηκε, βυθισμένη στην πολυχρωμία και την αδιαφορία των ανθρώπων της, παραμένει, ωστόσο, ο δρόμος που τον σημαδεύει η ξεροκέφαλη μονιμότητα ενός μπαρ, του Au revoir, μιας πλατείας, της πλατείας Αγάμων, που άλλαξε όνομα και έγινε πλατεία Αμερικής, και μιας άλλης πλατείας, της πλατείας Κολιάτσου».

Στο Au revoir πρωτοπήγα στις αρχές της δεκαετίας του ’90. Ηταν ένα είδος φοιτητικού προσκυνήματος ύστερα από υμνητικό δημοσίευμα μηνιαίου περιοδικού της εποχής (του «01»). Είχαμε τη συμπεριφορά συνεσταλμένων εφήβων σε σχολική επίσκεψη σε μουσείο ή κάτι τέτοιο. Θα βρίσκαμε θέσεις; Θα μας κοίταζαν καχύποπτα οι υποψιασμένοι θαμώνες; Θα αντέχαμε την υπερβολική κάπνα και τη σκληροπυρηνική τζαζ πάνω από μισή ώρα; Θα παραγγέλναμε τα «σωστά» ποτά ή θα μας πρόδιδαν οι εντελώς ξενέρωτες προτιμήσεις μας;

Ανοίξαμε την πόρτα και μας έκανε εντύπωση ότι κανείς δεν ασχολήθηκε. Η τζαζ ήταν η «στρωτή» τζαζ που αρέσει σε όλους, οι «ιδιοκτήτες» (ο κ. Θεόδωρος και ο κ. Λύσανδρος) οι πιο φιλικοί άνθρωποι του κόσμου, κανείς δεν χλεύασε όταν τολμήσαμε να παραγγείλουμε δύο βερμούτ, προς τιμήν της «ασπρόμαυρης» Αθήνας των fifties για χάρη της οποίας είχαμε φτάσει ώς εδώ.

Φεύγοντας, μεθυσμένοι από την ευφορία του αλκοόλ και του Σινάτρα είχαμε αποφασίσει πως το Au revoir είναι το πιο όμορφο μέρος στην Αθήνα. Αν όχι στον πλανήτη… Θα γινόταν σίγουρα το στέκι μας.

Δεν έγινε. Ξαναπήγα αρκετές φορές χωρίς ποτέ να αποκτήσω τη συνήθειά του. Λυπάμαι για την Πατησίων και την Αθήνα που το χάνει. Λυπάμαι και για μένα που δεν πρόλαβα να το αποχαιρετήσω.

(Αναδημοσίευση από την Καθημερινή, 22.09.2009).

Ο Πύργος της καρδιάς μας

Μερικές σκέφτομαι τι θα ήταν η Αθήνα χωρίς τον μοναδικό της (επί της ουσίας) ουρανοξύστη; Από πόση ομορφιά, ατόφια ομορφιά αστικού μεγαλείου, ένα είδος ομορφιάς που συναντάς μόνο στις μεγάλες πόλεις στερούμε τους εαυτούς μας εμμένοντας στην αναχρονιστική διάταξη σύμφωνα με την οποία απαγορεύεται η ανέγερση ψηλών κτιρίων στο Λεκανοπέδιο, μεγαλύτερων, δηλαδή, των 27 μέτρων.

Πριν λίγα χρόνια για τις ανάγκες ενός σχετικού άρθρου είχα μιλήσει με τον αρχιτέκτονα του Πύργου Αθηνών, τον αρχιτέκτονα Ιωάννη Βικέλα. Και μου είχε διηγηθεί όλη την ιστορία της ανέγερσης του ψηλότερου κτιρίου της πόλης (102 μ.).

Βρισκόμαστε στα τέλη της δεκαετίας του ’60 και δημοσιεύεται το διάταγμα περί «Ελευθέρας Δόμησης» που καταργεί όλους τους «καθ’ ύψος» περιορισμούς θεσπίζοντας ταυτόχρονα διατάξεις προς εξασφάλιση ηλιασμού για τα όμορα κτίρια και προϋποθέσεις για ελάχιστη επιφάνεια οικοπέδου. Στο νέο πολεοδομικό περιβάλλον, το γραφείο του κ. Βικέλα θα είναι το πρώτο που θα μελετήσει έναν πραγματικό ουρανοξύστη για την Αθήνα.

«Στο στάδιο της προμελέτης, παρότι θεωρούσαμε σημαντική την επιδίωξη να διαμορφώσουμε έναν αθηναϊκό ουρανοξύστη», θυμόταν ο κ. Βικέλας, «εκτιμήσαμε ως ακόμη σημαντικότερο, να μετάσχουμε, αν μπορούσαμε, στον προβληματισμό, όσον αφορά τα υψηλά κτίρια, σε ευρωπαϊκό επίπεδο και όχι μόνο στο στενό περιβάλλον της χώρας μας. Ετσι καταλήξαμε σε μία πρόταση που δυστυχώς δεν έγινε αποδεκτή, καθώς στους αρμοδίους υπερίσχυσε η άποψη ότι της έλειπε το αναγκαίο τοπικό χρώμα. Αναγκασμένοι να αλλάξουμε πορεία, φτάσαμε στη δεύτερη προσπάθεια, η οποία και υλοποιήθηκε. Σ’ αυτή την περίπτωση ανταποκριθήκαμε στην κλασική αντίληψη της ”ελληνικότητας” για ”βάση, κορμό και στέψη”, που θέλει τα κτίρια με ανθρωπομετρικές αντιστοιχίες μέσα σ’ ένα γενικότερο κλίμα ρυθμού, λιτότητας και αυστηρότητας, και με μια πιο σύνθετη επεξεργασία στον κάνναβο».

Βοτανικός, μια ιστορική ημέρα (;)

Το ψυχοβγαλτικό θρίλερ για το νέο γήπεδο του Παναθηναϊκού στον Βοτανικό φτάνει στο τέλος του. Το ΥΠΕΧΩΔΕ ανακοίνωσε την έκδοση της οικοδομικής άδειας ανοίγοντας τον δρόμο για την έναρξη των κυρίων κατασκευαστικών έργων. Υπενθυμίζεται ότι τα χωματουργικά έργα έχουν ολοκληρωθεί. Εκκρεμεί μόνο η τελεσίδικη απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας με τους ανθρώπους του Παναθηναϊκού να είναι αισιόδοξοι. Aν όλα πάνε καλά το γήπεδο θα είναι έτοιμο το 2011. Πρόκειται για μια από τις μεγαλύτερες πολεοδομικές παρεμβάσεις στο κέντρο της Αθήνας. Η ελπίδα είναι να συνοδευτεί από έργα πρασίνου, οικονομική ανάπτυξη με σχέδιο και ανατροπή της σημερινής προσβλητικής κατάστασης.
Παράλληλα, το Υπουργείο άναψε χθες το πράσινο φως για τη διπλή ανάπλαση της λεωφόρου Αλεξάνδρας, που προβλέπει χώρο πρασίνου και μουσείο της ομάδας εκεί που είναι σήμερα το γήπεδο του Παναθηναϊκού.

Άντε να παίρνουμε σειρά και οι υπόλοιποι (βλέπε νέο γήπεδο Πανιωνίου στη Νέα Σμύρνη). Ή έστω ας πάρουμε σήμερα με τον Αστέρα Τρίπολης τους πρώτους μας τρεις βαθμούς για φέτος

Ένα (ιστορικό) γιαπί

Στεκόταν όρθιο μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’80, όταν για πρώτη φορά, μια Κυριακή πρωί, αν θυμάμαι καλά, ολόκληρη η Ελλάδα παρακολούθησε σε ζωντανή μετάδοση από την τηλεόραση την ανατίναξή-κατεδάφισή ενός κτιρίου με τη χρήση εκρηκτικών. Το θέαμα ήταν πρωτόγνωρο. Αυτά τα πράγματα τα βλέπαμε μόνο στις ειδήσεις, στο “εξωτερικό δελτίο”. Μέσα σε λίγα λεπτά ολόκληρη η περιοχή του Ερυθρού γέμισε με πυκνό καπνό κι όταν κατακάθησε η σκόνη ο μικρός αυτός ουρανοξύστης απλά είχε εξαφανιστεί. Ήταν το κτίριο του Ερυθρού Σταυρού που προοριζόταν για νοσοκομείο αλλά δεν ολοκληρώθηκε ποτέ λόγω “κατασκευαστικού λάθους”. Στη θέση του κατασκευάστηκε το νοσοκομείο “Ερρίκος Ντυνάν”.

Mε πίστη και μουσική για τον Μαραθώνα του αύριο

Δεν έχει περάσει ούτε ένας μήνας από τις καταστροφικές πυρκαγιές στη βορειοανατολική Αττική. Και να, που αύριο μια συναυλία διαφορετική απ’ όλες τις άλλες στέλνει τα πρώτα σινιάλα ζωής και αισιοδοξίας. Την διοργανώνουν οι άνθρωποι του τουριστικού περιπτέρου «Fragma» στην άκρη της λίμνης του Μαραθώνα. Το «Fragma» σώθηκε την τελευταία στιγμή χάρη στις υπεράνθρωπες προσπάθειες πυροσβεστών και εργαζομένων, όπως ευτυχώς σώθηκε και όλο το κομμάτι της λίμνης που απολάμβανε κανείς πριν από την πυρκαγιά πίνοντας τον καφέ του στο «Fragma». Για την ξεχωριστή αυτή βραδιά (Παρασκευή, 9 μ. μ., είσοδος: 15 ευρώ με ποτό) επελέγησαν οι μουσικές ενός σημαντικού Ελληνα, του πιανίστα και συνθέτη Βασίλη Τσαμπρόπουλου. Δεν υπάρχουν πολλοί Ελληνες με την αναγνωρισιμότητα του Βασίλη Τσαμπρόπουλου στον διεθνή στίβο της κλασικής μουσικής, της τζαζ και του αυτοσχεδιασμού. Εχει κυκλοφορήσει τους έξι από τους οκτώ δίσκους του με τη σφραγίδα της περίφημης δισκογραφικής εταιρείας ECM. Στον Μαραθώνα θα παρουσιάσει συνθέσεις από την τελευταία του δισκογραφική δουλειά με τίτλο «The Promise», «μια συνθετική δουλειά με κομμάτια για σόλο πιάνο», που όπως είχε δηλώσει σε συνέντευξή του στη Γιώτα Συκκά στην «Κ», αντικατοπτρίζει όλη του την πορεία από το 2000. «Η μουσική μου έχει πολλές επιρροές και περιέχει και το ελληνικό ηχόχρωμα. Παρ’ ότι ξεκίνησα επηρεασμένος από τον χώρο της τζαζ, στις τελευταίες παραγωγές έχω επιρροές από την κλασική, από new age, από την έθνικ. Θα είναι πολλά πράγματα ταυτόχρονα η αυριανή εκδήλωση. Πρώτα, μια μικρή γιορτή για τη σωτηρία της δυτικής όχθης της λίμνης, ένας φόρος τιμής σε όσους πάλεψαν με νύχια και με δόντια να κρατήσουν ένα κομμάτι από αυτό το αριστουργηματικό τοπίο ανέπαφο και ζωντανό. Θα είναι κι ένα είδος υπόσχεσης για όσα η κοινωνία των πολιτών οφείλει να κάνει από εδώ και πέρα, σε συνεργασία με το κράτος, για να ξαναδούμε σύντομα την περιοχή να επιστρέφει στη ζωή. Η καταστροφή έχει συσπειρώσει πολίτες, ομάδες εθελοντών. Ολοι θέλουν να βοηθήσουν με προτάσεις για αναδασώσεις, αλλά οι δασολόγοι επαναλαμβάνουν ότι δεν θα πρέπει να υπάρξει η παραμικρή παρέμβαση τα επόμενα δύο χρόνια, καθώς υπάρχουν ελπίδες το δάσος να ξαναγεννηθεί. Τις τελευταίες εβδομάδες, βρίσκονται στην περιοχή υλοτόμοι από τη Χαλκιδική και κατασκευάζουν κορμοδέματα για τη συγκράτηση του χώματος και των σπόρων που θα συνδράμουν στη φυσική αναγέννηση του δάσους. Ευτυχώς οι βροχές των τελευταίων ημερών δεν ήταν τόσο ραγδαίες ώστε να θέσουν σε κίνδυνο το μέλλον του Μαραθώνα. Το νερό απορροφήθηκε από την καμένη γη κι όλοι ελπίζουν μέσα στους επόμενους μήνες να έχουμε τα πρώτα ελπιδοφόρα σημάδια. Οι αιθέριοι ήχοι από το πιάνο του Βασίλη Τσαμπρόπουλου ίσως βάλουν κι αυτοί το χεράκι τους. (Aναδημοσίευση από “Καθημερινή”, 17/09/2009).